Astudio yn 75 oed

Douglas-MacLeod, Masters by Research History


Mae cyn-newyddiadurwr radio’r BBC, Douglas MacLeod, yn un o fyfyrwyr hynaf Prifysgol De Cymru (PDC), ar ôl penderfynu dilyn gradd Meistr yng nghanol ei 70au.

Yn wreiddiol o Inverness, gadawodd Douglas yr ysgol ar ôl ei arholiadau Uwch (cyfwerth â Safon Uwch) a gweithiodd mewn amrywiaeth o rolau ym maes lletygarwch a chysylltiadau cyhoeddus, cyn symud i newyddiaduraeth. Daeth yn olygydd newyddion Good Morning Scotland, rhaglen materion cyfoes, a gwnaeth nifer o raglenni dogfen ar storïau newyddion mawr y gorffennol, megis Rhyfel y Gwlff yn 1990-1991 a bomio Lockerbie ym 1988.

Sbardunodd yr archwiliad hwn o hanes ddiddordeb mawr yn y cefnwledydd oedd yn amgylchynu’r storïau, a’r ffaith mai proses barhaus yw hanes, yn hytrach nag un digwyddiad neu gyfres o ddigwyddiadau.

“Mae’n hen ystrydeb, ond newyddiaduraeth yw drafft cyntaf hanes – neu o leiaf dyna ydoedd; mae cyfryngau cymdeithasol ac uniongyrchedd newyddion wedi newid y dirwedd yn ystod y blynyddoedd diwethaf,” meddai Douglas, sydd bellach yn 75 oed.

Ar ôl ymddeol o’r BBC yn 2006, gwnaeth Douglas radd mewn Hanes gyda’r Brifysgol Agored, cyn ailedrych ar y pwnc yr oedd wedi ymddiddori ynddo fel bachgen ifanc – ynni niwclear. Mae bellach yn ei flwyddyn gyntaf o Radd Meistr trwy Ymchwil yn PDC, yn archwilio twf a chwymp y diwydiant ynni niwclear.

“Fe wnes i ddilyn cwymp y diwydiant yn agos pan oeddwn i’n iau, oherwydd roedd gan yr Alban gyfran uchel o bŵer yn cael ei gynhyrchu gan drydan, yn enwedig yng ngorsaf ymchwil adweithydd cyflym Dounreay yn Caithness [yn Ucheldir yr Alban]. Felly edrychir ar fy ymchwil drwy brism rhaglen Caithness Fast Reactor, sef bylchau olaf diwydiant niwclear Prydain fel diwydiant annibynnol.

“Dyna pam es i yn ôl i astudio’r cyfnod hwn o hanes, oherwydd roedd gen i’r teimlad hwn mai rhan fach yn unig o’r holl storïau hyn oedd newyddiaduraeth, a hanes yw eu cefnwlad.

“Dewisais PDC gan fy mod yn chwilio am oruchwyliwr ag arbenigedd ym maes diwydiant niwclear Prydain, a des o hyd i Dr Chris Hill, a oedd yn gwneud ymchwil ar y diwydiant niwclear o ongl arall, sef cloddio am wraniwm. Felly cyflwynais gynnig, ac i’m boddhad, fe’i derbyniwyd.”

Fel rhan o’i astudiaethau, mae Douglas wedi treulio amser yn Llyfrgell Genedlaethol yr Alban – lle bu’n gweithio pan adawodd yr ysgol am y tro cyntaf – i astudio deunyddiau archifau’r diwydiant ynni niwclear, ac mae’n gobeithio gwneud rhagor o waith ymchwil yn yr Archifau Cenedlaethol yn Llundain a’r Archifdy Cyhoeddus yng Nghaeredin. Mae hefyd yn bwriadu ailymweld â Nucleus, archif newydd a adeiladwyd yn Caithness i reoli cofnodion diwydiant niwclear y DU, sy’n cynnwys 330,000 o ffotograffau a 200 tunnell o ddogfennau.

“Nid yw’n faes hanes y mae llawer o bobl wedi edrych arno,” meddai Douglas. “Mae rhywfaint o ymchwil wedi bod ar arfau niwclear, ac ar ynni niwclear, ond mae llawer ohono yn eithaf pleidiol; lobïwyr gwrth-niwclear a chynigwyr pro-niwclear, sy'n gwneud darlleniadau diddorol.

“Ond dwi’n ceisio peidio ag archwilio a yw ynni niwclear yn beth da neu ddrwg fel y cyfryw. Roedd yn beth enfawr, ac un o’r problemau yw bod ynni niwclear wedi cychwyn o’r rhaglen bom atomig, ac mae hynny’n dra gwahanol i sut y daeth mathau eraill o bŵer i fodolaeth, megis pŵer stêm o’r injan hylosgi mewnol.

“Y rhaglen arfau oedd dechrau pŵer niwclear, ac yn uniongyrchol o hynny daeth yr adweithydd Prydeinig cyntaf i gynhyrchu pŵer trydanol, a dim ond fel sgil-gynnyrch gwneud plwtoniwm ar gyfer y rhaglenni bom. Digwyddodd cyflymder datblygiad ynni niwclear yn llawer rhy gyflym, a dyna a achosodd gymaint o'r problemau yn y 1940au a'r 50au.

“Pan oeddwn yn fachgen yn Inverness yn ystod y cyfnod hwnnw, roedd ynni niwclear yn gyffrous dros ben. Comics fel yr Eagle, a oedd wedi’u torri allan yn y tudalennau canol, yn dweud pethau fel ‘these will be the nuclear ships of the future’, a hyd yn oed wedi rhagweld awyrennau niwclear - rhywbeth a gafodd ei ystyried mewn gwirionedd am gyfnod, cyn darganfod ei fod yn anymarferol.

“Roedd yna ethos enfawr o bositifrwydd y byddai’r dyfodol yn lân ac yn niwclear, ac roedd hynny’n anffodus yn anghymwys. Roedd yr adweithydd cyflym yn syniad gwych, ond dywedodd y ffiseg mewn gwirionedd y gellid cynhyrchu ffwrnais a fyddai'n gwneud mwy o danwydd nag yr oedd yn ei ddefnyddio ac yn dal i gynhyrchu trydan. Roedd gan bob rhaglen adweithydd cyflym yn y byd, gan gynnwys Dounreay, broblemau di-niwclear yn gyson gyda'r ffaith bod tanau'n dal i dorri allan yn y gweithfeydd cynhyrchu ager, ac roeddent yn anhydawdd.

“Cafodd biliynau ei wario ar yr ymchwil hwn, a ariannwyd gan y llywodraeth a dyma’r prosiect ymchwil peirianneg unigol fwyaf a gynhaliwyd erioed. Mae'r ffigurau yn ddryslyd; o 1945 tan ganol yr 1980au, pan wnaethom roi’r gorau i ddatblygu ein hadweithyddion niwclear ein hunain.

“Pan dwi’n meddwl yn ôl i’r amser pan oeddwn yn fachgen bach, yn darllen fy nghomics ac yn gweld yr adweithydd yma’n cael ei adeiladu yn Dounreay, yn meddwl ‘dyma’r dyfodol’, mae’n anhygoel meddwl fy mod wedi dychwelyd i’r dechrau gyda fy ymchwil.

“Mae dychwelyd i astudio yn bendant wedi ysgogi ochr ddeallusol fy ymennydd. Mae fel ymarfer corff – mae’n rhaid i chi ymarfer eich meddwl, a byddwn yn argymell gradd Meistr yn llwyr i unrhyw un sydd eisiau datblygu eu haddysg prifysgol.”